Gıda fabrikalarında basınçlı hava, otomasyon sistemleri ile malzeme transferi, sıvıları karıştırmak, kurutma, temizlik, sprey uygulamaları gibi çeşitli amaçlarla yaygın olarak kullanılmaktadır. Üretimde kullanılan basınçlı havanın üretilmesinde kompresörler kullanılmaktadır. Bu kompresörlerin büyük çoğunluğunda kompresörün sorunsuz ve verimli çalışması için yağlama gereklidir. Ne yazık ki, basınçlı hava ile yağlayıcı arasında temas mümkündür ve yüksek çalışma sıcaklıklarının bir sonucu olarak oluşan yağ buharı ve zerrecikleri basınçlı havaya karışabilir.

Basınçlı havaya karışan yağ buharının tespit edilmesi zor olduğundan bu durum gıdaya yağ buharı bulaşma riskini artırır. Fabrikaların bu durumu fark etmeden önce kompresör yağı bulaşmış ürünler tüketicilere ulaşabilir. Tüketici sağlığı tehlikeye girdiği için geç yapılmış tespitler ciddi sorunlar doğurabilir. Resmi kurumlar tarafından yapılan fabrika denetimlerinde, ihracat sırasında yapılabilecek gümrük kontrol analizlerinde veya market raflarından alınıp analiz edilen ürünlerde böyle bir tespit olması durumunda marka itibarı ve pazar performansı açısından ciddi olumsuz etkiler oluşabilir.

Riski Artıran Faktörler

Basınçlı havadaki yağ miktarı; kompresörün durumu ve ne kadar düzenli bakım yapıldığı, kullanılan filtrelerin tipi, takılan parçaların kompresör üreticisi tarafından tavsiye edilip edilmediği, kompresör yağının yaşı, doğru yağın kullanılıp kullanılmadığı ve ikincil filtrelerin takılıp takılmadığı gibi bir dizi faktöre bağlıdır. Filtrelerin bakımının yapılmaması ve düzenli olarak değiştirilmemesi de kirlenme riskini artırmaktadır.

Peki Çözüm Nedir?

 Gıda fabrikalarında gıdaya temas eden noktalarda kullanılan basınçlı havada yağ buharı riskini tamamen ortadan kaldırmak üzere günümüzde yağlama gerektirmeyen kompresörlerde üretilmeye başlanmıştır. Yağlı tip kompresörlere göre daha yüksek maliyetli olsa bile yağ değişim maliyetinin olmayışı, daha düşük bakım maliyeti ve gıda güvenliği gerekçeleri ile yağsız kompresörler tercih sebebi olmaktadır.

 Hali hazırda yağlı tip kompresörlere sahipseniz ve yağsız tip ile değişim kısa vadede maddi gerekçelerle mümkün görünmüyorsa alternatif bir çözüm olarak yağlı kompresörler için özel olarak geliştirilmiş gıdaya uygun (food grade) sınıfta yağlayıcılarda günümüzde üretilmeye başlanmıştır. Gıdaya uygun yağ kullanıldığında da yine bu yağında gıdaya bulaşmaması adına kompresör bakımı ve filtreleme gibi tüm tedbirlerin alınması gerektiği unutulmamalıdır. Çok küçük miktarlarda (ppm seviyesinde) ve tesadüfi bir bulaşı olduğunda eğer kullanılan yağ gıdaya uygun ise bu kabul edilebilir demektir. Yoksa, gıdaya uygun yağ kullanıldığı için gıdaya sürekli olarak ppm seviyesinde bile olsa yağ bulaşmasına göz yummak doğru değildir.

Yağ Dışındaki Diğer Gıda Güvenliği Riskleri

 Basınçlı havadaki tek gıda güvenliği riski kompresör yağı olmayıp aynı zamanda basınçlı hava hattında ki su buharının gaz halden sıvı hale dönerek ürün hattını veya direk ürünü nemlendirmesi ve mikrobiyolojik risk oluşturması, hava hattının aşınması veya ortam havası kaynaklı toz/metal vb. partiküllerin gıdaya bulaşması riskleri de söz konusudur. Bu sebeple BRC gibi uluslararası gıda güvenliği standartlarında da basınçlı hava ile ilgili olarak partikül, nem ve yağ olmak üzere tüm gıdaya bulaşma risklerine dikkat edilmesi ve ürün temas noktalarında kullanılan basınçlı havalar için son kullanım noktalarında filtreleme olması istenmektedir.

Özetle gıdaya temas eden noktalarda kullanılan basınçlı hava konusunda yapılacak çalışmalar ve dikkat edilecek hususlar:

Fabrikanın basınçlı hava kullanılması gereken tüm noktalarının haritası çıkarılmalıdır. Bu haritaya göre eksik filtreler tamamlanmalıdır.

Gerek kompresör çıkışında gerekse de son kullanım noktalarında kullanılması gereken tüm filtre modelleri Haccp ekibi tarafından (Bakım, Kalite, Üretim bir arada) partikül, nem ve yağ geçirgenlik özelliklerini içerecek şekilde belirlenmelidir. Filtre tipleri seçimi sırasında, basınçlı havadaki en önemli kirleri tanımlayan (partikül, nem, yağ) ve uluslararası olarak kabul gören bir standart olan ISO 8573-1 hava kalitesi standardından faydalanılmalıdır. Bu filtreler partikül, nem ve yağ açısından tutuculuğa sahip tek bir filtre olabileceği gibi yan yana birden fazla filtre kullanılması da söz konusu olabilir.

Kullanılan filtrelerin yine Haccp ekibi tarafından değişim periyotları belirlenmelidir. Çabuk kirlenen noktalar daha sık, geç kirlenen yerler daha seyrek değişebilir. Düzenli bakımları yapılsa bile gerek kompresör çıkışı gerekse de son kullanım noktalarındaki tüm filtreler için uygun bir değişim periyodu olmalıdır.

Kompresörlerin düzenli bakımları yapılmalı, ihtiyaç olduğunda seçilecek yedek parçaların kalitesine dikkat edilmelidir.

Yeni kompresör alımı söz konusu olduğunda tercihen yağsız tip kompresörün alınmalı veya en azından gıdaya uygun (food grade) yağ kullanımına uygun kompresörler tercih edilmelidir.

Yağlı kompresörler için gıdaya uygun yağ kullanılmalıdır. Yağ değişimini taşeron firma yapıyor ise kullanılacak yağ fabrika tarafından onaylanmalıdır. Taşeron firmanın yağ değişimi sırasında fabrikanın onayladığı yağın kullanılıp kullanılmadığı ilgili fabrika personeli tarafından gözlenmelidir.